Ол ибрат, бу ажиб дунё — уям одам, буям одам,
Бири боғ-у бири саҳро — уям одам, буям одам.
Марҳабо КАРИМОВА.
Ҳа, албатта дунёнинг дунёлиги ҳам одамлар билан. Агар олам мавжудотлардангина яралганида эди, дунёнинг гўзаллиги, унинг омонатлиги, келиш-у кетиш сирлари мавҳумлигича қолаверарди. Оллоҳ махлуқотлар ичида, фақат бандасигагина ақл аталмиш неъматни берган ҳамда уни ўзига ҳамд-у санолар айтиб яшашга буюрган.
Марҳабо Каримованинг юқоридаги шеърини иштиёқ билан ўқирканман, ушбу мисралар қалбимни буткул ўзига ром этганди. Мен шеърнинг бошидаги шу икки сатр моҳиятини вақти келиб, азиз ўқувчиларим билан талқин этишни ният қилиб, давом этардим. Марҳабохон ўз кўнглидаги муддаосини кейинги сатрларга моҳирона жойлаштирганидан қойил қолдим.
Бу дунё одамистондир,
бўлгил одамшунос, олим,
Адашма, танласанг ошно — уям одам,
буям одам.
Хаёлот дарёсида кезарканман, эшикдан набираларимнинг каттаси югуриб кирганини ҳам сезмай қолибман. Халилжоним менга ўзи танимайдиган меҳмонлар қўшни Зоҳида хола билан ҳовлига кириб туришганлигини айтди-ю чопиб чиқиб кетди.
Меҳмонлар билан салом-аликдан сўнг, уларни ичкарига таклиф этдим.
Нотаниш аёлларни, нимаси биландир, ўзимнинг яқинларимдай ҳис этдим. Суҳбатимиз ҳам ширингина ўтди. Афсуски, уларнинг хоҳиш-истакларига рад жавобини беришим, улар-ку майли-я, ўзимнинг ҳам дилимни ранжитди, чунки меҳмонларим олис юртдан келган совчилар эди.
Биринчидан: қизимиз уларни, ҳатто, ўғилларини танимаслигини янгасидан сўратиб билганим сўнг, бироз тин олдим. Иккинчидан: “Олисга қиз бермоқлик ақлдан эмас” – деган ўз ақидам бор-ки, бунинг сабабини муштарийларимизга тушунтиришининг ҳожати йўқдир, балким.
Совчиларни эргаштириб келган ва синглимдай бўлиб қолган Зоҳида: “Эссиз, диёнатли, сизларбоп одамлар эди-да” – дея афсусланди.
“Диёнатли одамлар” тилимда ҳам, дилимда ҳам шу сўзлар унсиз айланар, улар қандай инсонлар, деган саволимга ҳалигина ўқиган шеъримдаги боққа қиёс қилинган шеърий сатрлар жавоб бермоқда эди, менинг меҳмонларим яхши одамлар эканлигига шубҳам қолмаганди.
Ҳа, алҳамдулиллоҳ, деган мусулмон фарзанди бор-ки, Оллоҳ буюрган фарз амалларини сидқидилдан бажаради, омонатга, асло хиёнат қилмайди, улар тўғрисўз банда, бағрикенг инсон, гина-кудуратдан йироқ, бир-бирига раҳмдил одамлар — шундай эмасми?
Мусулмон аҳлининг феъл-атвори, турмуш тарзини англатувчи “диёнат” каломи асл мусулмон кишини баҳолашда энг юксакда турувчи қадри тиллоларга тенг келадиган сўздир.
Суюкли шоира Марҳабо Каримованинг китоби яна қўлимда. У ўз шеърида одамлар ичида, саҳроси борлигини эслатмоқда. Ҳа, гуруч курмаксиз бўлмаганидай одамларнинг ҳам турли хиллари мавжуд-ку.
Ёдимга бундан анча йиллар аввал, бир келиннинг ўз қайнонасидан арз қилиб келгани тушди. Келиннинг фикрлашига қараб туриб, унинг сўзларини ғийбатга йўя олмасдим. Жувоннинг кўзларида ҳалқа-ҳалқа ёш, у ёниб-куйиб сўзларди, у менга: “Турмушимни ўнглаб олишим учун йўл топиб беринг-чи” – дея ёлвормоқда эди.
– Мен қайнонангизни танимайман, қизим, у яхшими- ёмонми билмасам, бировнинг феъл-атворини эса, бир қуда бўлиб, бир қўшни бўлиб синайсиз, деган гап бор. Ўзингиз холисона уларнинг қандай одамлигини қисқача айтинг-чи, ахир, руҳшунослик касбини эгаллабсиз, ўқимишли, фаросатли жувон экансиз. Келинг, гап-сўзни чўзмайлик-да, чунки ҳар бир оилада баъзи-баъзида ғиди-пиди бўлиб туради, майда сўзларни қўйиб, гапнинг индаллосини айтинг. Касбингиз тақозосига мувофиқ, сиз бир кампирнинг кўнглини топишингиз керак эди-ку, – дедим унга қатъийлик билан.
Келиннинг рўмолча ушлаган қўллари қалтирарди.
– Биласизми, у диёнатсиз одам, – деди, ҳиқиллаб. – Турмуш муштларининг ҳаммасига чидайман, чунки куёвим мени сўзсиз ҳам тушуна оладиган инсон. Унинг онасига қарши бир сўз айтолмаслигини яхши англаган ҳолда, унга ҳеч нарса, дея олмайман. Ахир, она-да у, онаси-ю бошқаларнинг айби учун уни ранжитгим келмайди. Ўз этимни ўзим ейман, қийналиб кетаман, гоҳида. Мен бунақа аёлни, онани ҳаётимда биринчи бор кўришим.
Мен жувон “диёнатсиз одам у” деганида: “ортиқ кетмадингизми” деган гапим унинг жонига ботиб кетганини англадим.
“Мен оилам сирини кўчага чиқармайман, ота-онамга айтолмайман дардларимни, “қудачилик минг йилчилик, қизим, ўз оилангдан қайнона, қайнюртингдан гап ташувчи бўлмагин” деган эди, янги келинлигимда бувимлар…
Келиннинг қизариб кетган кўзлари бир нуқтага тикилиб қолди.
– Қайнонангиз мусулмон фарзанди бўлгач, айтдим-да, ортиқ кетмадингизми, дея қизим, хафа бўлманг, ҳаммаси яхши бўлиб кетади бир кунлар, – дедим, чайналиб.
– Диёнатсиз, дедингиз, қизим, ахир, бу оғир сўз-да. Қайнонангиз намоз ўқиб, рўза тутадими, – дейман гапни чалғитиб ёки…
– У намоз ўқийди, рўза тутади, аммо ёшига қарамай, кўп ёлғон гапиради, болаларининг бирининг сўзини бирига чақади, биз – уч овсиннинг ўртамизни доимо бузгани бузган. Қариндош-уруғчиликнинг узилиб кетишидан ҳам чўчимайди. Қайнотам ўтганига бир йил кечмай, барча уруғ-аймоғи бизнинг уйдан оёқларини тортиб кетишди.
Амакиларимиз бизга қарашиб турадилар, аммо арзимага нарсага қайнонам уларни жеркиб ташлайди, ҳаққингиз йўқ, деб. Ёши улуғларининг ҳам кўнгилларини қолдиради. Ҳали мактаб ёшидаги 2 та қайним бор. Улар ўсмирлик ёшига етгач, ота тарбияси жуда керак бўлади, деган фикрдаман. Уларни тўғри йўлга солиш учун на акасини, на амакиларини аралаштиради, денг. Эртага бир куни манавинақа замонда ожиза аёл – қайнонамнинг кучи етмас ҳолатлар юз берса — нима бўлади, дейман-да…
Яқинда Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуфнинг кексаларни эъзозлаш ҳақидаги китобини ўқиб чиқдим. Куёвимни ҳам ушбу китобни мутолаа қилишга кўндирдим. Китобдаги отаси вафот этганидан кейин онасининг ака-укаларини, худди отасини эъзозлагандек эъзозлаш, уларни ота ўрнида кўриш лозимлиги шариатимиз кўрсатмасидир, деган жумланинг остига қизил қалам билан чизиб қўйдим. Собит Бунанийдан бир ривоят бор экан. Бизга Умар ибн Хаттобнинг: “Ким отаси қабрдалигида силаи раҳм қилишни истаса, унинг ака-укаларига силаи раҳм қилсин” – деган сўзлари етган. Саъд ибн Амир Осдан қилинган ривоятда: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи вассалам: “Ака-укаларнинг каттасининг кичиклардаги ҳаққи ота-онанинг боладаги ҳаққичадир” – деган фикрни уқтиради.
Минг афсуслар бўлсин-ки, оиламиздагилар китоб, газета-журнал ўқимайдиганлардан. Бундай ҳадислар борлигини билмаган қайнонам, ҳеч бўлмаса, газета-журнал ўқиса, диний фикрлари ойдинлашарди, мусулмончиликнинг, фақат намоз, рўзадангина иборат эмаслигини тушунарди, бунинг оила тарбиясида хизмати катта-ку.
“Ўқимишли маҳмадона” – деган лақабим бор. Суҳбатларимиз бесамар кетмаслиги учун кўп китоб ўқийман. Қайнсингиллар, овсинлар ўтириб қолсак, шунақа мавзулардан сўз очаман. Тилло, кумуш, кийим-кечакка ўч қайнсингилларим мени мазах қилишади, момо, деб кулишади устимдан. Неча марталаб қайнонамнинг қизлари билан суҳбатларини телефон орқали тасодифан эшитиб қолганман. Буларни сизга айтиш ниятим йўқ. Энг ёмони: ана шундай оилада менинг ҳам икки қиз, бир ўғлим ўсмоқда. Қайнонам уларни ҳам баъзан менга қарши қўяди. Билиб турсам ҳам индамайман. “Бола эгаси бўлган сени…” – дея ёмон сўзлар билан қарғайди.
Оилада бўлажак жанжалнинг олдини олишга тиришаман. Қайнонамга, баъзан: уйдаги гап-сўзларни қизларга айтманг, гап урчиб кетмасин, дейман, чунки қайнсингилларим онасининг ёнини олиб, акасини шундай қора лойга қоришади-ки, бу аламларга чидай олмай қоламан. Аканинг ҳурмати бўлиши керак-ку! “Ёғочнинг бўшини қурт ейди доим” – деган нақлнинг маънисини тушунаман, лекин ҳеч нарса қўлимдан келмайди…
* * *
Орадан йиллар ўтди, ўша жувон билан она-боладай бўлиб кетдик. Ҳозир ҳам ўқитувчи бўлиб ишлайди, энди у ёш келинлардан ўз маслаҳатларини аямайди. “Опа, бир вақтлар сизнинг баъзи сўзларингизни кўнглимга оғир олганман, лекин уйга келиб ўйлардим: у опага зарилми мени тергаш, балки мен ҳам адашаётгандирман, дердим ўзимга. Бир ҳафта ўтмай, суҳбатингизни истаб қолардим. Мана, қайнонам (раҳматли) ҳам ўтиб кетди. Энди мени қайнсингилларим, овсинларим она-янга, дея аташади. Ўғил уйлаб қиз чиқариб, ҳаммаси ҳам ўзлари момо бўлишган.
Тўғри сўзнинг умри узун бўларкан, китобий сўзларимни интиқ кутишади, сабр яхши экан, мана, сиз айтган яхши кунларга етдик. Аммо қайнонамнинг ҳозир ҳам ҳаёт бўлишини истардим, балки қизлари орқали унинг хатоларини, энди етказа олардим, чунки бугунги кунда улар менинг энг яхши тингловчиларим.
Қайнона бўлдим-у қайнонамнинг қадрини бугун англаб етдим. Балки ёш бўлганим сабаблими — у кишининг ҳар бир ҳаракати менга ёмон туйилгандир. Опа, биласизми, қайнонам яхши қайтди. Ётиб қолган кезлари мени кўп дуо қилди. Бир вақтлар сизга: у диёнатсиз одам, деган сўзларимдан доим хижолатдаман.
– Яхшиликнинг мукофоти яхшиликдир, деган чиройли ҳадис бор-ку, қизим, амал қилган кам бўлмайди…
* * *
Совчиларни кузатиб кирдим-у қўлимга яна китоб олдим. Бугунги куним салмоқли кечди. Мухлисларим билан таҳлил этилмоқчи мавзуим-да ойдинлашди. Ёзишга киришдим…
Яхши инсонлар билан юз кўришмоқлик ҳам Оллоҳнинг инояти. Ниятим холис бўлган экан, совчилар орқали воқеалар ривожи кўз ўнгимдан ўтгач, барча опа-сингилларимга, дугоналаримга: “Диёнатли бўлайлик, азизлар!” – дея чорлов билан чиқмоқдаман.
Элдошларимга яна айтмоғим шу-ки: фарзандларимизнинг хулқлари гўзал бўлмоқлиги учун ўзимиз тажрибали бўлишимиз лозим. Сизларга айтганларимга қулоқ солингизлар, қадрдонлар! Зеро, халқ орасидаги: “Одобни беодобдан ўрган!” нақли бекорга айтилмагандир.
МУҲТАРАМА,
жамоатчи мухбир.