Инсон боласининг рўпарасида икки йўл мавжуд бўлади: бири – ҳидоят, иккинчиси – залолат. Бу йўллардан қай бирини танлаш учун унга ақл, зеҳн ва фаросат берилган.
Атоқли маърифатпарвар миллатдошимиз Абдулла Авлоний ҳазратлари ёзган эканлар: «Боланинг саломатлиги ва саодати учун яхши тарбия қилмак – танини пок тутмак, ёмон хулқлардин сақлаб ўсдурмакдир. Тарбия қилувчилар табиб кабидур-ки, табиб хастанинг баданидаги касалига даво қилгани каби, тарбиячи боланинг вужудидаги жаҳл маразига «яхши хулқ» деган давони ичидан, «поклик» деган давони устидан беруб, катта қилмак лозимдур. Хулқимизнинг яхши бўлишининг асосий панжаси тарбиядур… Уламолардан бири: «Ҳар бир миллатнинг саодати, давлатларнинг тинч ва роҳати ёшларнинг яхши тарбиясига боғлиқдур» – демиш. Шариати исломияда ўз болаларини яхшилаб тарбия қилмак – оталарга фарзи айни, ўз миллатининг етим қолган болаларини тарбия қилмак фарзи кифоядир…».
Тарихга назар…
Мазкур фикрларни яхшилаб англаш учун тарихга мурожаат қилайлик: ўтмишда диёримизда бир неча марта кучли-кучли давлатлар қад ростлаган ва кўп ўтмай, нураб, яксон бўлган. Минг афсуски, давлатларнинг йўқ бўлишига ташқи душманларнинг зарбаси эмас, кўпроқ ички низолар сабаб эди. Хусусан, Амир Темур салтанатининг тарихини эслайлик, ушбу ҳолатни тарихчилар қандай шарҳлашларидан қатъий назар, биз айта оламиз-ки, дунёни лол қолдирган салтанатнинг емирилишига шаҳзодаларнинг яхши тарбия кўрмаганликлари сабабчидир.
Бугун эса, бизларни бир масала кўп ўйлантиради. Тарбиячи ким? Ота-онами, мактаб ва муаллимларми? Шу ўринда бир нарсани таъкидлаймиз-ки, бола: «Сен тарбиялашинг керак!» – дея гоҳ у ёққа, гоҳ бу ёққа ошириладиган тўп эмас. Фарзанд тарбиясига, энг аввало, ота-она масъул, яъни давлат тилимизда таъкидланганидек: «Балаларына қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеу – ата-ананың етене құқығы әрі міндеті».
Қозоғистон Республикаси Конституциясининг 27-боб, 3-моддасида кўрсатилганидек: «Мактаб – бу соҳада кўмакчидир».
Ҳа, айнан шундай. Чунки фарзанднинг оилада олган тарбиясига қараб, ота-онасига роҳат ёки жазо келтиришини ҳамма билади. Отанинг яхши иши-ю эзгу амали фарзандига сингса, унинг хулқида жиловгар бўлади. Болани тергаб назорат қилиш, ота-она юзининг ёруғлигини таъминлайди. Тарбиядан ташқаридаги бола бебошлик ва ярамаслик сари оғади. Эрка бўлиб ўсган ўғил-қизларнинг хатти-ҳаракатлари ота-онага мунг ва алам келтиради.
Шу боис ҳам, Абдулла Авлоний уқтирганидек: «Тарбия бизлар учун ё ҳаёт, ё мамот, ё нажот, ё ҳалокат, ё фалокат масаласидур» – дейилмиш фикрни барчамиз бирдек шиор ҳисобида қабул қилмоғимиз лозим бўлади.
Афсуслар-ки, айримларимизнинг кўнгилларимиз кўчага боғланган. Ишга, улфатга муҳаббат оилага бўлган муҳаббатдан ортиқ. Чойхоналарда, кафеларда, фуршетларда, «чёрная касса» ўтиришлари-ю турли зиёфатларда ўйнаб-кулишга умримизнинг ҳисобсиз соатларини беҳуда сарфлаймиз. Бола тарбиясига эса, вақтни қизғанамиз.
Бола азизми ёки…
Сариқ чақага арзимас матоҳларимиз фарзандларимизга нисбатан қийматлироқдир. Пиёлани синдириб қўйса — аямай урамиз, гулдонни синдирса — дўппослаймиз. Агар акаси ёки укасини урса — яна жазолаймиз. Ҳолбуки, каттанинг кичик, кучлининг кучсиз устидан ҳоким эканлигини ўзимизнинг, айнан шу ҳаракатларимиз билан ўргатаяпмиз: гапга кирмаган кичикни ёки кучсизни уриш мумкин!
Бола шўхлик қилса: «Ҳали, қараб тур, дадангга айтаман!» – дея қўрқитамиз. Ота келганида бола ёмонланади. Айни шу ҳолатда ота ва бола орасига душманлик уруғи сочилганини фаҳм этмаймиз. Отани жазоловчи инсон сифатида кўрсатмай, ота келганида уни иззат-ҳурмат билан кутиб олишни ўргатиш афзалроқ эмасми?! Чунки ўғил болага отадан яқинроқ инсон йўқлигини биз ҳар қадамда эслатиб турмоғимиз даркордир.
Оилада ота билан ўғилнинг ёки она билан қизнинг сирлашадиган ҳолатлари бўлади, агар ўғил отаси билан, қиз эса, онаси билан сирдош, ҳамфикр бўлса, унда ўғилга ёки қизга кўчадан сирдош ёки ҳамсуҳбат керак бўлмайди, албатта.
Инсон қайси даврда яшашидан қатъий назар, бола тарбияси кун тартибидан тушмайди. Тарбия масаласи кун тартибидан тушган кунидан бошлаб, жамият инқирозга учрайди. Бу қандай инқироз? Бу — тартибсизликларга, бебошликларга, ноҳақликларга, ота-онага, қариндош-уруғларга, миллатига ва, ниҳоят, она-Ватанига сотқинликлар олиб келиши аниқдир.
Халқ доноларидан Абу Наср Ал-Форобий: «Одамга энг биринчи навбатда билим эмас, тарбия берилиши керак, тарбиясиз берилган билим инсоният учун жуда катта хавфдир» – дея таъкидлаган бўлса, қозоқ халқининг фахри бўлган, Совет Иттифоқи Қаҳрамони, ёзувчи, ҳарбий қўмондон Бауиржан Момишули: «Тәртіпке бас иген құл болмайды, тәртіпсиз ел болмайды» – дея таъкидлаганидек, тарбиясиз – таълим, таълимсиз – тарбия йўқдир.
Қозоғистонга ҳақиқий
ватанпарварлар керак!
Бугунги замонавий Қозоғистонда, менинг фикримча, ёшларга ҳам, уларнинг ота-оналарига ҳам ватанпарварлик тарбияси зарур. Қозоғистон Қозоғистон бўлиб, унинг халқи бугунгидай фаровон яшамаган, бу, албатта Элбошимиз Н. А. Назарбаевнинг одилона олиб бораётган ички ва ташқи сиёсатининг мевасидир. Яқиндагина барча халқ бир бўлиб, давлатимизнинг шонли 25 йиллигини кўтаринки руҳ билан нишонлаб ўтдик.
Ота-боболаримизнинг армони бўлган мустақилликни кўз қорачиғидай асраш учун, ёшларимиз ўз юртининг ҳақиқий ватанпарварлари бўлмоқлари шарт ва зарурдир. Мана шундай ватанпарварларни тарбиялаш, нафақат билим даргоҳларининг вазифаси, балки бутун халқнинг, жамиятнинг кечиктириб бўлмайдиган долзарб вазифасидир.
Фарзандларимизга, нафақат фарзандларимизга, ҳатто-ки, катталарга ҳам, ватанпарварлик тушунчасини теранроқ, пухтароқ, билимли равишда уқтириб бориш зарурдир. Биз – қозоғистонликлар учун, фақат биттагина ВАТАН, у ҳам бўлса, биз учун азиз ва мўътабар юрт — Қозоғистон эканлигини биз, катталар ҳар қадамда, ҳар дарсда, ҳар суҳбат чоғида такрор-такрор уқтиришдан чарчамаслигимиз керак. Шундагина, бизнинг ёшларимиз чиндан ўз юртининг ҳақиқий жонкуярлари бўлиб улғаядилар.
Ҳозирги кунда тарбиянинг асосий мағзи, маъноси ҳам шу Ватанга содиқлик тарбиясидадир. Агар инсон чин ихлоси билан ўз Ватанини севса, келажакда у яхши мутахассис, яхши ота, яхши она, ўз касбининг моҳир устаси бўлиб, халққа хизмат қилади. Энг асосийси, бугунги жамиятнинг вабосига айланган «порахўрлик» касаллигига дучор бўлмайди, – дея ишонч билан айта оламан.
Ҳурматли газетхонлар! Тарбия ҳақида жуда кўп ёзилиб келган ва яна ёзилади ҳам. Барчамизнинг фарзандларимиз ота-оналарига, яқинларига, она тилига, давлат тилига, Ватанига, миллатига, қолаверса, давлатига ва Президентига содиқ инсонлар бўлиб етишишларига тилакдошман!
Т. Рустемов номли 12-сонли гимназия мактаби директорининг ўринбосари, бошланғич ҳарбий таълим фани ўқитувчиси, Орис қишлоғи ўзбек этномаданият марказининг раиси:
Жабборқул СЕРГАЛИЕВ.
Сайрам тумани.