Алоқа | Обуна

Мираҳмад МИРХОЛДОР – алломаликка дахлдор!

Мираҳмад аканинг оламдан ўтганлиги тўғрисида Ўзбекистонда эканимдалик пайтимда эшитдим. Менга агент орқали ёзиб юборилган совуқ хабарни ўқий туриб: “Оллоҳ раҳмат қилсин, замонамизнинг зариф зиёлиси эди!” – дея юзимга фотиҳа тортар эканман, беихтиёр, у кишининг ҳар кўришганимизда айтадиган: “Уйга алоҳида бир келинг, сиз билан бафуржа суҳбат қуришимиз керак!” – деган гапи ёдимга тушди.
Таъкидламоқ даркор-ки, атоқли олим ҳамда таниқли ижодкор Мираҳмад Мирхолдоровнинг вафоти, нафақат ўзбек миллатининг, балки барча туркий халқларнинг тарихшунослик-мозийшунослик фани учун, қадим ҳамда азим Сайрам замини учун ўрни қопланмас йўқотиш бўлди. Жумладан, оддий бир қаламкаш сифатида ўзим ҳам, айни айрилиқдан қайғурганим ҳолда, ушбу инсон билан қилинадиган асосий мулоқотимни пайсалга сола-сола, охир-оқибат, улкан маънавий имкониятни бой берганлигимни, энди кўнглимда оғриқ билан ҳис этиб, тушуниб турибман.
Мираҳмад ака билан илк танишишимиз жараёни ҳам ғайритабиий равишда юз берганди. Бундан ўн йилча муқаддам — Қозоғистонга келганимдан кейин, ўзбекча матбуот нашрларида қатор бадиий ҳамда публицистик асарларим бирин-кетин эълон этила бошлади. У киши ўша чиқишларимни кузатиб юрган экан, шекилли, кимлигим билан қизиқиб қолибди ва суриштирибди. Ушбу мужда менгача етиб келгач, телефон орқали боғланиб, кўришишга изн сўрадим ва бажонудил розилигини олдим.
Мираҳмад Мирхолдоров ўша фурсатлари Сайрам тарихий-ўлкашунослик музейининг директори лавозимида фаолият кўрсатаётган экан. У кишининг чоғроққина хизмат хонасида кечган ва анча соатларга чўзилган дастлабки мусоҳабамизнинг тафсилотлари ҳали-ҳануз ёдимдан кўтарилгани йўқ. Мулоқотимиз мундарижаси XXI асрнинг ибтидосида Ўзбекистондаги сиёсий-иқтисодий-ижтимоий муҳитнинг аҳволи, Ўзбекистондан ташқаридаги ўзбеклар тарихи ва тақдири, Хожа Аҳмад Яссавийнинг ҳаёти, фаолияти ҳамда ижоди, туркий авлиёлар қисмати… мавзулари доирасида кечиб, айрим ўринларда баҳс-мунозараларни келтириб чиқарганди.
Кейинчалик ҳам Мираҳмад ака билан ниҳояси мубоҳасага айланиб кетадиган бундай ўзаро холисона мусоҳабаларимиз турфа муносабатлар билан онда-сонда эса-да, такрорланиб турди-ю, аммо доимо якунига етмай қоларди. Ўзи айтганидай: “уйига алоҳида бориб, бафуржа суҳбат қуриш” орзуси эса, эндиликда мен учун ушалмас армонга эврилиб қолди. Илло, ўзимнинг шогирд тариқасида у кишидан ўрганадиганларим, сўрайдиганларим, сабоқ оладиганларим бисёр ва бисёр эди…
Хорижий сафаримнинг илк даврларида Мираҳмад Мирхолдоровни умумий маънодаги тарихчи олим ҳамда қаламкаш қаторида таниган бўлсам, кейинчалик йиллар ўтиб, у кишини атоқли мозийшунос, таниқли туркийшунос, фидойи яссавийшунос, жонкуяр сайрамшунос, матншунос, таржимон, муқаддас қадамжолар, табаррук зиёратгоҳлар тадқиқотчиси, нафақат жамоатчилик асосидаги профессор ва академик эмас, балки ҳақиқий профессорлик ҳамда расмий академиклик илмий унвонларига муносиб инсон сифатида кашф этдим.
Энди юқоридаги мулоҳазаларимизни биттама битта далиллашга киришсак. Мираҳмад аканинг анча йиллик ҳаёти ҳамда фаолияти Сайрам тарихий-ўлкашунослик музейи билан боғлиқ ҳолатда кечганди. У киши директорлик қилган йилларда мазкур маънавият маскани, бамисоли йўқдан бор бўлди, дейиш мумкин. Сайрам тарихий-ўлкашунослик музейи, айнан у кишининг раҳбарлиги остида қадим аждодларимизга мансуб ва дахлдор, шунингдек, мозийга доир меросларимизни: кўплаб асрлик тансиқ тарихий буюмларимизни, танқис миллий-маданий осори-атиқаларимизни, нодир қўлёзма битикларимизни ўзининг хазинасига йиғишга, уларнинг асосий қисмини ташрифчилар учун намойишга қўйишга муваффақ бўлди. Ўша йиллари ушбу маънавият даргоҳи ўзининг жамғармасига 5000 донадан, нусхадан, мавзудан ортиқ экспонатларни тўплашга эришганди.
Ўзбекистонлик мозийчи-ёзувчи дўстим Ҳаким Саттор Сайрам тарихий-ўлкашунослик музейини айланиб чиққач, ундан олган таассуротларидан мутаассир бўлиб: бу ерда бутун бошли илмий-тадқиқот институтига юк бўларли ашёлар йиғилган экан, дея қойил қолганди ва эъзоз-эҳтиром юзасидан Мираҳмад акага: “жонли тарих” атоғини берганди. Ижодкор олим Сайди Умир эса, у кишининг меҳнатлари ва хизматларини урғулаб: “Сайрамнинг тирик қомуси” – дея улуғлаганди.
Мираҳмад Мирхолдоров ўзининг бисёр меҳнатлари-хизматлари сингганлиги учунми, билмадим, Сайрам тарихий-ўлкашунослик музейини жуда яхши кўрарди. У киши айрим саабабларга кўра, мазкур масканни тарк айлашга мажбур этилганида ниҳоятда хафа бўлганидан воқифман. Шундан кейинги дучлашувларимизнинг бирида музейга ўзининг тирноқлаб йиққан ноёб ҳамда камёб осори-атиқаларининг айримлари изсиз йўқолиб қолаётганлигини надомат-маломат билан сўзлаб берганлари ҳеч ёдимдан кўтарилмайди.
Агар, қачонки, эндиликда Сайрам тарихий-ўлкашунослик музейига Мираҳмад Мирхолдоровнинг номи бериладиган бўлса, у кишининг хотираси муносиб тарзда абадийлаштирилган ҳамда тарихий адолат қарор топган бўларди, дея ўйлайман.
Ўзининг, деярли олтмиш йиллик илмий-амалий фаолияти мобайнида Мираҳмад ака 30 та атрофида илмий, бадиий, тарихий, оммабоп китобларини чоп эттирди, 20 га яқин қўлёзмаларни хорижий тиллардан, ўқув дарсликлари ва қўлланмаларини қозоқ тилидан ўзбек тилига таржима қилди.
Сайрамнинг тирик қомуси, жонли тарихи, дея шарафланган ушбу зотни Марказий Осиё давлатларида, Туркияда, Афғонистонда, қатор араб ҳамда форс мамлакатларида яхши билишар, ҳурмат-иззатини жойига қўйишарди. Айни боисдан ҳам-ки, муаррих Мираҳмад Мирхолдоров турли даврларда жаҳоннинг турфа минтақаларида ташкил этилган ва ўтказилган бешта халқаро анжуманларда иштирок этиб, мароқли-мазмундор маърузалари билан қатнашганди ҳамда эътирофлар-у эҳтиромларга сазовор этилганди.
Бевосита Мираҳмад аканинг раҳнамолиги остида ва ушбу инсоннинг сценарийлари асосида суратга олинган буюк бобокалонимиз Хожа Аҳмад Яссавийнинг, шунингдек, бошқа туркий авлиёларимизнинг ҳамда мутафаккирларимизнинг ҳаётлари ва фаолиятлари, илмий ҳамда ижодий мерослари тўғрисида ҳикоя қилувчи ҳужжатли фильмлар ҳамда телекўрсатувлар Ўзбекистон, Қозоғистон, Туркия давлатларининг ойнаи жаҳонларида муваффақиятли равишда намойиш этилгандир.
Маълумки, Мираҳмад Мирхолдоровнинг асли касби журналистлик эди. Айни инсоннинг ушбу муҳим жабҳага қўшган ҳиссалари-да оз эмас. Мазкур боисдан ҳам-ки, халқаро нашрларда, жумладан, Ўзбекистон, Афғонистон, Туркия оммавий ахборот воситаларида, Қозоғистонда чоп этиладиган ўзбекча, қозоқча, русча матбуот нашрларида Мираҳмад Мирхолдоров имзоси остида мозийнинг кўплаб долзарб муаммолари кўтариб чиқилган, тарихий-замонавий, илмий-амалий тадқиқотлар-изланишлар ёритилган.
“Жанубий Қозоғистон”, “Жануб жарчилари”, “Адабиёт ва санъат”, “Сайрам садоси” газеталари ҳамда “Саодат сари” журнали саҳифаларини Мираҳмад аканинг сермазмун ва пурмаъно чиқишлари доимо безаб турарди. “Жануб жарчилари” газетасида Сайрам заминининг муқаддас зиёратгоҳлари ва табаррук қадамжолари ҳақида туркум мақолалари эълон этилгач, Мираҳмад ака мазкур битикларни босмага тайёрлашда кўмак кўрсатганим учун миннатдорчилик билдирганди. Кейинчалик эса, ўша чиқишлар асосидаги алоҳида китоби нашр этилгач, унинг бир нусхасини илиқ дастхатини битган ҳолида тақдим этиб, мени жуда хурсанд қилганди.
Хуллас, яна тағин айтаверсак, Мираҳмад ака Мирхолдоровнинг таърифлари-ю тавсифларии ҳаливери адо бўладиган эмасдир…
Бундан беш-олти йиллар муқаддам Мираҳмад аканинг муносиб шогирдларидан ҳамда ажойиб ижодий ҳамкорларидан бири, Қозоғистон ўзбеклари “Дўстлик” ҳамжамияти ҳузуридаги “Ижодкор” адабий бирлашмасининг раиси Абдураҳим ака Пратов билан биргаликда Мираҳмад Мирхолдоровнинг ҳаёти, ижоди ва фаолияти ҳақида очерк ёзгандик. Ўшанда “ҳар қандай тоғнинг юксаклигиям яқиндан қараганда сезилмайди” мазмунидаги ўхшатишни қўллаб, уни Мираҳмад акага муқояса этгандик.
Орадан шунча муддат кечиб, яна тағин ўша қиёсимиз эсимга тушди: тириклигида Мираҳмад Мирхолдоровни етарли даражада қадрлай билмадик. Ҳеч қурса, энди хотирасини муносиб равишда ўрнига қўйиб, у кишининг руҳини шод қилайлик!

Ўзбекнинг донғини, Сайрамнинг
довруғини таратмиш,
Тарихда, илм-у фанда,
ижодда муносиб ўрни бор!
Туркийона — Яссавийона бисёр
битиклар яратмиш,
Мираҳмад МИРХОЛДОР,
аслида алломаликка дахлдор!

Бердиёр ЖУМАЕВ.

Share this Post :

One Response to “Мираҳмад МИРХОЛДОР – алломаликка дахлдор!”

  1. Очиғини айтсам,бу совуқ хабарни кеч эшитдим.Жойлари жпннатда бўлсин,жуда яхши инсон эдилар.Миллатпарвар,юртпарвар эдилар.Тарихни яхши билардилар.У киши она юртлари Сайрамни севардилар.Мирахмад ака бизнинг қишлоқ хақида хам «Турбапт тарихи»ни ёзганлар.Китоб иккимиз номимиздан Тошкентда Ғофур Ғулом нашриётида босилди.Турбат халқи қалбида мангу яшайди.Жойлари жаннатда бўлсин дея дуо қиламан.Яқинларига таъзия билдираман.

Изоҳ ҳожат